Baraj Nedir? Barajlar Nasıl Yapılır? Çeşitleri Nelerdir?

Yağan yağmur sularının ve eriyen karların biriktiği yerlere inşa edilen barajlar, ülkelerin elektrik ihtiyaçlarını büyük oranda karşılamaktadır. Biriken sular dışında büyük nehir ve ırmaklara da kurulan barajlar, elektrik üretmenin en maliyetsiz yollarındandır. Aynı zamanda tarım alanlarının sulanması ve şehirlerin su ihtiyaçlarının giderilmesi için kullanılır. Şimdi onlar hakkında bilmeniz gerekenlere göz atalım:

Büyük nehir ve ırmaklar üzerine kurulan barajlar; elektrik üretimi, tarım alanlarının sulanması ve şehir şebekelerine içme suyu sağlamaktadır. Yağmur suları ve eriyen karlarla beslenen nehirler üzerine kurularak maliyetsiz bir şekilde elektrik üretilmesini mümkün kılmaktadır. Buna karşın değişen iklim ve yağmurun az yağması sonucunda barajlar tehlikeye girmektedir.

Susuzluk durumu göz önüne alındığında suların bir yerde birikmesi ve ihtiyaç halinde kullanılması amacıyla barajlar kurulmaktadır. Biriktirilen suyun gücünden de faydalanılarak enerji üretilmektedir. Ülkelerin elektrik üretiminin en kolay ve maliyetsiz yöntemi barajlardır. Aynı şekilde tarım alanlarının sulanması ve içme suyu ihtiyacının karşılanmasında da önemlidirler.

Hidroelektrik Santrali (HES) Nedir? Nasıl Çalışır? Faydaları ve Zararları Nelerdir?

Gelişen inşaat teknolojileri ile çok işlevli ve devasa barajlar inşa edilebilmektedir. Ülkemizde 700’e yakın baraj ve hidroelektrik santrali bulunmaktadır. Tüm faydalarına rağmen büyük barajlar, yapıldıkları alanın ekolojik dengesini bozmaktadır. Barajın çevresindeki iklim değişiklikleri, çevrede yaşayan tüm canlıları olumsuz etkilemektedir. Dolayısıyla tüm dünya genelinde belirli bir hacmin üzerindeki barajların yapımı yasaklanmıştır.

Baraj Nedir?

Baraj Nedir?Baraj bir akarsu vadisini kapatıp arkasında su biriktiren, biriken suyun enerji üretimi, içme suyu, tarım alanlarını sulama gibi birçok alanda kullanılması amacıyla yapılmış bir tesistir.

Çok eski zamanlardan beri kullanılan barajlar günümüzde de gelişen yapılarıyla birlikte önemini korumaktadır. İnsanlığın her alanda su ihtiyacını karşılayan bu yapılar, bir ülkede enerji üretiminin de en ucuz ve doğal yoludur.

Kemer ve payandalı olarak beton, toprak veya kaya dolgulardan yapılan barajların yüksekliği birkaç yüz metre olabilir. Oluşturduğu setin arkasında biriktirdiği suların binlerce hektara ulaşabildiği barajların boyu ise kilometrelerce uzunlukta olabilir.

Yağan yağmur sularının, eriyen karların oluşturduğu akarsular sadece geçtiği yerlerdeki çevreye fayda sağlayarak sürekli akmaktadır. Ancak değişen iklim ve yağmurun yağmaması insanlar da dahil tüm doğa için tehlike demektir. Susuzluk durumu göz önünde bulundurularak suların bir yerde biriktirilmesi ve ihtiyaç halinde kullanılması amacıyla barajlar inşa edilmiştir. Biriktirilen suyun gücünden faydalanarak enerji üretilmesi barajların asıl gayesidir. Ülkelerin elektrik üretiminin en kolay ve maliyetsiz yolu barajlardır.

Yine özellikle tarım alanlarının sulanması ve şehir şebekeleri için gerekli su için barajlar hayati değer taşımaktadır. Yıkılması durumu ise çok büyük alanlara şiddetli su baskını demektir. Buna ek olarak gelişen inşaat teknolojileri günümüzde çok büyük barajların yapılmasına olanak tanımaktadır.

Büyük barajlar ise yapıldıkları alanın ekolojik dengesini bozmaktadır. Barajın çevresindeki bu iklim değişikliklerinin cevrede yaşayan tüm canlılara olumsuz etkileri nedeniyle; tüm dünya genelinde belirli bir hacmin üzerindeki barajların yapımı yasaklanmıştır.

Barajlar Nasıl Yapılır?

Barajlar Nasıl Yapılır?Barajlar yapımı oldukça zor, emek isteyen ve masraflı yapılardır. Bir baraj yapılmadan önce jeologlar ve topograflar gelir, arazinin yapısını, çevresini, zeminin dayanıklılığı gibi birçok özelliğini inceler ve eğer baraj yapımına uygun olduğuna emin olurlarsa yapıma başlanabilir.

Dikkat edilmesi gereken en önemli husus ise toprağın suyu sızdırmadığından emin olmaktır. Barajı, yapılacağı akarsu vadisinde akarsuyun en daralan kısmına inşa etmek maliyeti ve iş gücünü azaltmaktadır.

Derinlere temel atabilmek için alüvyal tabaka kaldırılmalı, suyun sızmasını engellemek için geçirimsiz perdeler kullanılmalıdır. Derinlere açılan beton çukurlar da yine suyun sızmasını önlemek amacıyla yapılmaktadır.

Barajların yapımı tamamlandıktan sonra setin arkasında birikmeye başlayan akarsu ve yağmur suları bir göl meydana getirir. Buna baraj gölü veya rezervuar adı verilmektedir. Baraj gölünde yeterince su biriktikten sonra suyun fazlasını akıtmak için baraj içinde özel kapılar yapılır veya suyun baraj duvarının üstünden taşması sağlanır.

Eğer suyun duvar üzerinden taşması isteniyorsa bunun için özel yerler bırakılır. Biriken bu sular gerektiğinde kullanılmak için kapıların açılmasıyla salıverilir veya elektrik elde etmek için hidroelektrik santraller kurulur.

Barajların Kısımları Nelerdir?

Barajların Kısımları Nelerdir?Bütün bir yapı olarak gördüğümüz ve belli kısımlarını bildiğimiz barajlar, çeşitli alanların bir araya gelmesiyle oluşmaktadır. Şimdi bu kısımları inceleyelim:

Baraj Gövdesi: Bütün vadiyi kapatan ve yapay bir göl oluşmasını sağlayan kısımdır. Genel olarak beton veya dolgu malzemesinden inşa edilen sabit yapılardır.

Baraj Gölü: Baraj gövdesinin arkasında suyun depolandığı vadi kısmıdır. Ölü hacim, faydalı hazne hacmi ve taşkın koruma hacminden oluşmaktadır.

Su Alma Yapısı: Baraj gölünde toplanan suyun alınmasını sağlayan kısımdır.

Dip Savak: Gerekli olan durumlarda baraj gölünü tamamen boşaltmak, dolu savak debisini azaltmak ve akarsu mansabına bırakılması gereken miktardaki suyu vermek için kullanılan tesis kısmıdır.

Dolu Savak: Taşkın sularının mansaba aktarılarak yapının emniyetini sağlayan tesis kısmıdır.

Derivasyon Tesisleri: Bu sistem, baraj inşaatının kuru bir ortamda yapılmasını sağlamaktadır. Suyun inşaat alanına girmesini önleyen batardolardan ve suyun mansaba aktarılmasını sağlayan açık veya kapalı iletim tesislerinden oluşmaktadır.

Diğer Tesisler: Barajın hizmet ettiği amaca uygun olarak enerji santralleri, içme suyu arıtma tesisleri, balık ve tomruk geçitleri gibi yapılardır.

Bunlara ek olarak; büro, atölye, laboratuvar, lojman, ambar, garaj, park yeri gibi barajın özelliklerine ve büyüklüğüne bağlı olarak ihtiyaçlara yönelik inşa edilen yapılar da bulunmaktadır.

Baraj Çeşitleri Nelerdir? Kaç Tip Baraj Vardır?

Baraj Çeşitleri Nelerdir? Kaç Tip Baraj Vardır?Barajlar kullanılma amacı ve yapılacağı zeminin yapısına göre farklı şekillerde yapılmaktadır. Başlıca baraj tipleri şunlardır;

Ağırlık Barajları

Daha çok temel toprağı kayalık olan yerlerde yapılan baraj çeşididir. Tek parça betonarme şeklinde inşa edilir ve baraj duvarının kesiti genelde dik yamuk şeklindedir.

Bu tür barajlar etki eden suyun basıncına kendi ağırlıklarıyla karşı koyarlar. Ülkemizdeki Kemer (113,5 m) ve Sarıyer (108 m) Barajları bu tür barajlara örnektir.

Beton Barajlar

Sağlam kaya temeline yakın olan vadilere kurulan baraj tipidir. Zeminin sağlam olmadığı ve kaya temeline inilemediği yerlerde ise dolgu tipi baraj tercih edilir. Gelişen teknoloji sayesinde zeminin uygun olmadığı yerlerde bile dolgu tipi barajlar inşa edilebilmektedir.

207 m yüksekliğindeki Keban Barajı kaya dolgu tipi barajına örnektir, aynı zamanda yükseklik bakımından dünyada 18. sırada yer almaktadır. Dünyanın en yüksek barajı ise 310 m yüksekliğe sahip, kaya dolgu tipinde yapılmış Türkistan’daki Nurek Barajı’dır.

Kemer Barajları

Daire veya yay şeklinde yapılmış barajlardır. Yük tabanla birlikte kenar ayaklara iletilir. Bu tür barajlar, baraj tepe uzunluğunun baraj yüksekliğine oranının 5 veya daha küçük olduğu dar vadilerde inşa edilirler.

Kemer tipi barajlarda, barajın yapılacağı vadi tabanının ve şevinin sağlam olması gerekmektedir. Ülkemizdeki kemer tipi barajları ise şunlardır; Berke Barajı (201 m), Karakaya Barajı (187 m), Oymapınar Barajı (185 m), Gökçekaya Barajı (158 m).

Barajlarda Elektrik Üretimi Nasıl Yapılır?

Payandalı Barajlar

Bu tip barajlar suyun basıncına kendi ağırlıklarından çok, yapılış biçimi ve planlarıyla karşı koyarlar. Payandalı barajlarda kullanılan malzeme ağırlık barajlarında kullanılandan daha azdır çünkü payandalar arası boştur. Fakat işçilik ve kalıp masrafları fazladır.

Barajın ortalama yüksekliği 70-80 m, eğim açısı ise 45-60 derece olmalıdır. Ülkemizdeki 49 m yüksekliğindeki Elmalı Barajı payandalı barajlara örnektir.

Kaya Dolgu Barajları

Kesitleri dik yamuk şeklindedir. Kesit ortasında geçirimsizliği sağlayan çekirdek kısımlar vardır. Bu çekirdek yapılar kil veya betondan yapılmaktadır.

Ülkemizdeki kaya dolgu tipi barajlar; Keban Barajı (207 m), Altınkaya Barajı (195 m), Atatürk Barajı (184 m), Uzköy Barajı (176 m) veKılıçkaya Barajı’dır (140 m).

Toprak Dolgu Barajları

Çakıl, kum ve kilden oluşan sıkıştırılmış toprak tabakalarının meydana getirdiği toprak dolgu barajları en çok kullanılan baraj tipidir. Bu baraj tipinin tam ortasında suyun sızmasını önleyen bir duvar veya çekirdek kısım bulunur. Ülkemizdeki 195 m yüksekliğindeki Kepez Barajı hem kaya hem toprak dolgunun bir arada kullanıldığı bir baraj örneğidir.

Konu Hakkında Bilgilendirici Video

Sonuç ve Okura Sorular

Eriyen karların, yağan yağmur sularının biriktiği yerlerde barajlar kurulur ve ülkelerin elektrik üretiminin büyük kısmı buradan karşılanır. Biriken sularla enerji elde edildiğinden, barajlar elektrik üretmenin en maliyetsiz yollarından biridir. Bundan başka tarım alanlarının sulanması ve şehir şebekelerine sağlanan içme suyu da barajlar sayesinde elde edilmektedir.
Daha önce bir baraj gördünüz mü? Hangi tür bir barajdı?
Barajın bölgeye nasıl bir ekolojik zararı olduğu konusunda duyumlar aldınız mı?
Barajların en büyük alternatifi sizce nedir?



Okur Yorumları

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Bilgihanem'i Takip Edin

En Yeniler